Nepnieuws en desinformatie, bij kinderen en jongeren
Wat kinderen online tegenkomen, hoe je het samen uitzoekt en wat je doet als het misgaat.
Wat nepnieuws en desinformatie zijn.
Nepnieuws is de verzamelnaam voor onjuiste of misleidende informatie die online rondgaat.
Er zijn drie vormen: misinformatie is per ongeluk fout, desinformatie wordt bewust verspreid om te schaden en malinformatie is kloppende informatie die uit haar verband is gehaald.
Kinderen krijgen nieuws binnen via hun feed, niet via een krant of het journaal. Wat ze zien wordt gekozen door een algoritme, en steeds vaker is beeld of tekst met AI gemaakt. Dit thema gaat niet over wie gelijk heeft, maar over mediawijsheid: hoe je samen met een kind uitzoekt waar iets vandaan komt.
In het kort
- 01Nepnieuws is geen incident, het zit gewoon in de dagelijkse feed.
- 02Volwassenen trappen er net zo goed in als kinderen.
- 03Emotie is het kanaal, niet de logica. Vraag eerst naar gevoel.
- 04Lateraal lezen leer je in vijf minuten: open een nieuw tabblad.
- 05Prebunking werkt beter dan achteraf uitleggen dat iets niet klopte.
Acht cijfers, met de kanttekening erbij.
Alle cijfers op deze pagina zijn openbaar, met bron en jaartal. Wat je ermee doet, ligt in de kennisbank. Klap bij elk cijfer open wat het wel en niet zegt, want die kanttekening bepaalt of je het goed citeert.
Meetmethode. Het CBS vraagt in het onderzoek ICT-gebruik van huishoudens en personen aan iedereen vanaf 12 jaar of zij online informatie zijn tegengekomen die volgens hen niet waar is. In 2025 zei 78,7% van de 12 tot 25-jarigen van wel, in 2021 was dat nog 73,4%. Bron. CBS, 7 op de 10 twijfelen aan waarheid online informatie. Rapport
Wat zegt dit cijfer wel en niet
Dit cijfer zegt dat jongeren iets tegenkomen, niet dat zij het geloven. Dat is precies de fout die met dit soort cijfers het vaakst wordt gemaakt: een cijfer over moeite hebben met het beoordelen van informatie wordt gelezen als gelooft nepnieuws. Het gaat hier bovendien om zelfrapportage. Mensen schatten zelf in of iets niet waar was, en die inschatting kan er naast zitten. Een stijging kan dus ook betekenen dat mensen alerter zijn geworden, niet dat er meer nepnieuws is.
Meetmethode. Het Commissariaat voor de Media vraagt aan Nederlanders van 18 jaar en ouder of zij zich zorgen maken over wat echt en nep is bij online nieuws. In 2018 zei 30% ja, in 2026 is dat 51%. Het veldwerk liep van 9 januari tot 11 februari 2026 onder 2.022 mensen. Bron. Commissariaat voor de Media, Digital News Report Nederland 2026. Rapport
Wat zegt dit cijfer wel en niet
Zorgen hebben is iets anders dan iets niet kunnen beoordelen. Wie dit cijfer leest als het aandeel mensen dat nepnieuws niet herkent, gebruikt het verkeerd. Let ook op dat dit cijfer niet hetzelfde meet als het CBS-cijfer over onware informatie tegenkomen. Die twee worden vaak op één hoop gegooid en dat levert onzin op. Verder gaat deze meting over 18-plussers, dus je kunt er geen uitspraak over kinderen op baseren. Opvallend is juist dat jongeren zich mínder zorgen maken dan oudere groepen.
Meetmethode. Het Digital News Report Nederland meet welke bronnen mensen gebruiken voor nieuws. 7% gebruikt uitsluitend sociale media, dat zijn ruim een miljoen mensen. In 2018 was dat nog 2%. Van de 18 tot 34-jarigen noemt 33% sociale media de belangrijkste nieuwsbron. Bron. Commissariaat voor de Media, Digital News Report Nederland 2026. Rapport
Wat zegt dit cijfer wel en niet
Alleen sociale media gebruiken betekent niet automatisch slecht geïnformeerd zijn. Er staat ook goede journalistiek op die platforms. Wat dit cijfer wel laat zien, is dat er voor deze groep geen tweede bron is die een fout kan corrigeren. Het is een cijfer over 18-plussers, dus reken het niet door naar kinderen. En let op de volgorde: dit gaat over waar nieuws vandaan komt, niet over of mensen het geloven.
Meetmethode. Gevraagd is of mensen wekelijks een AI-chatbot gebruiken om nieuws te krijgen of te checken. Onder 18 tot 34-jarigen is dat 13%, onder 35-plussers 4%. Van alle gebruikers klikt ongeveer een derde bijna altijd door naar de oorspronkelijke bron. Bron. Commissariaat voor de Media, Digital News Report Nederland 2026. Rapport
Wat zegt dit cijfer wel en niet
Dit cijfer begint bij 18 jaar. Over kinderen en tieners in Nederland is dit simpelweg niet gemeten, dus vertaal het niet naar de klas. Wie het leest als jongeren geloven alles wat AI zegt, gaat te ver: het cijfer zegt alleen iets over gebruik, niet over geloof. Wel relevant is de tweede helft: de meeste gebruikers klikken niet door naar de bron. Dat maakt een fout van een chatbot moeilijk te betrappen. Vorig jaar stond hier wereldwijd 7%, nu 10%, dus de groei is echt.
Meetmethode. De Inspectie van het Onderwijs toetste digitale geletterdheid aan het einde van het basisonderwijs. Bij opgaven waarin de bron al duidelijk was, slaagde meer dan 90% van de leerlingen. Bij opgaven over onbetrouwbare e-mails of het begrijpen van cookies lukte het ongeveer 10%. Bron. Inspectie van het Onderwijs, Peil.Digitale geletterdheid einde basisonderwijs. Rapport
Wat zegt dit cijfer wel en niet
Dit is een toets over digitale geletterdheid, niet over nepnieuws herkennen. Wie hem gebruikt als bewijs dat 90% van de kinderen nepnieuws gelooft, rekt het cijfer veel te ver op. Waar het wel goed voor is: het laat het verschil zien tussen een makkelijke opgave en een echte beoordeling. Zodra de aanwijzing weg is, valt de score in. Het onderzoek gaat over schooljaar 2021 en 2022, dus het zegt niets over AI-beeld. En het gaat over groep 8, niet over tieners.
Meetmethode. Ofcom liet 3.426 Britse kinderen van 8 tot 17 jaar een AI-gemaakte foto van een beroemdheid beoordelen. 13% dacht dat de foto echt was en 28% wist het niet, samen 41% die hem niet als AI aanmerkte. In dezelfde meting zei 62% van deze kinderen goed te kunnen beoordelen of online informatie waar is. Bron. Ofcom, Children and parents: media use and attitudes report 2026. Rapport
Wat zegt dit cijfer wel en niet
Dit is een Brits cijfer. Nederland heeft geen vergelijkbare test, dus gebruik het als richting en niet als NL-feit. Ook hier ligt de klassieke leesfout op de loer: het niet herkennen van één AI-foto is niet hetzelfde als nepnieuws geloven. Het gaat om één beeld in een testsituatie, niet om een oordeel over de hele feed. De echte waarde zit in het contrast: kinderen zeggen vaker dat ze het kunnen dan dat ze het laten zien. Precies datzelfde verschil zie je bij volwassenen, dus dit is geen bewijs dat kinderen goedgeloviger zijn.
Meetmethode. Het meldpunt van Offlimits verwerkte in 2025 bijna een miljoen afbeeldingen en beoordeelde daarvan meer dan 2.000 als met AI gemaakt. Offlimits zegt zelf dat het werkelijke aantal waarschijnlijk hoger ligt. Bron. Offlimits, jaarcijfers 2025. Rapport
Wat zegt dit cijfer wel en niet
Een meldcijfer is geen omvangcijfer. Het telt wat bij één meldpunt binnenkomt, en dat hangt ook af van hoe bekend dat meldpunt is. Tel dit getal niet op bij het aantal meldingen, want het gaat om afbeeldingen en dat is een andere eenheid. De fout die hier het vaakst wordt gemaakt, is een stijging in meldingen presenteren als een stijging in het probleem. Meer meldingen kan ook betekenen dat mensen de weg beter weten. Wat wel vaststaat: AI-beeld is van uitzondering naar dagelijkse werkelijkheid gegaan.
Meetmethode. In twaalf EU-landen, waaronder Nederland, kregen 19.735 deelnemers korte video's te zien die manipulatietechnieken vooraf uitleggen. Het herkennen van die technieken verbeterde met effectgroottes van 0,20 tot 0,38. Video's van 50 seconden werkten beter dan van 20 seconden. Bron. Biddlestone e.a., Video inoculation against election misinformation across 12 EU nations, Communications Psychology. Rapport
Wat zegt dit cijfer wel en niet
Een effectgrootte van 0,20 tot 0,38 is klein tot middelgroot, geen doorbraak. Het herkennen van concrete manipulatie verbeterde nog minder, 0,08 tot 0,12. De onderzoekers zeggen er zelf bij dat onduidelijk is hoe lang het effect blijft en dat herhaling nodig is. De fout die hiermee vaak wordt gemaakt, is dat een filmpje wordt gepresenteerd als oplossing. Het is een bouwsteen in een doorlopende leerlijn, meer niet. De deelnemers waren bovendien volwassenen, niet kinderen.
Wat hierover in Nederland niet gemeten wordt
- Er is geen Nederlandse test die kinderen echt en nep laat beoordelen.
- Kinderen van 9 tot 12 jaar worden in Nederland niet apart gemeten.
- Er is geen NL-cijfer over AI-chatbotgebruik voor nieuws onder de 18.
- Van MediaMasters en vergelijkbare programma's is het bereik bekend, het gedragseffect niet.
- Praktijkonderwijs en mbo 1 en 2 hebben geen eigen cijfers, ze verdwijnen in het gemiddelde.
Signalen, per leeftijd.
Signalen zeggen pas iets in combinatie, niet los, en ze verschillen sterk per leeftijd.
Onder 12
- Vertelt iets stelligs en kan niet zeggen waar het vandaan komt.
- Stuurt schokkende filmpjes door in de klasapp zonder te vragen of het klopt.
- Wordt bang of boos van iets dat online voorbijkwam en kan het niet uitleggen.
- Neemt reclame of een nepwinactie voor een echt bericht aan.
- Zegt dat iets waar is omdat de persoon in beeld er slim of officieel uitziet.
12 tot 15
- Hangt alle nieuws op aan één account of maker.
- Wijst gevestigde media plots en stellig af als leugens.
- Volgt niets meer actief en krijgt nieuws alleen nog via de feed.
- Neemt een antwoord van een AI-chatbot over zonder bron te vragen.
- Voelt zich onbegrepen door vrienden of klasgenoten door wat hij of zij online ziet.
15 tot 18
- Zoekt actief naar bronnen die zeggen wat anderen zouden verzwijgen.
- Verschuift naar besloten kanalen en groepen met weinig moderatie.
- Gebruikt jargon uit één online groep als vanzelfsprekende taal.
- Trekt zich terug uit eerdere vriendengroepen rond meningen.
- Trekt zich terug na een online voorval en wil niet meer op de foto.
Wat het lastig maakt
Veel van deze signalen lijken op gewone puberteit: sterke meningen, terugtrekken, wisselende vrienden. Het verschil zit in de combinatie en in de stelligheid zonder verificatie, niet in één losse gebeurtenis. Ga daarom uit van een patroon over weken en vraag bij twijfel een collega met een andere bril om mee te kijken.
Drie rode vlaggen
Hierbij wacht je niet af. Dan handel je vandaag.
- Er gaat nep of bewerkt naaktbeeld van het kind rond. Leg bewijs vast, meld bij het meldpunt van Offlimits en schakel de politie in.
- Het kind combineert terugtrekken met zoeken naar steeds extremere bronnen en verandert zichtbaar van gedrag. Schakel dezelfde dag zorgcoördinator en wijkagent in.
- Het kind past zijn gezondheid aan op basis van een online claim, bijvoorbeeld stoppen met medicijnen of niet meer eten. Bel dezelfde dag de huisarts.
Dit kun je tegenkomen.
Hieronder staan acht woorden en emoji die je rond dit thema kunt zien. Het zijn er acht van de 900 in ons emoji- en codewoordenboek, gekozen omdat je ze bij nepnieuws en desinformatie het vaakst tegenkomt. Niet om je te laten meelezen, maar zodat je weet wat je ziet als je het ziet.
Informatie die niet klopt en die iemand zonder kwade bedoeling deelt. De meeste nepberichten in een klasapp vallen hieronder.
Klasapps en groepschatsInformatie die bewust wordt verspreid om schade aan te richten of om iets te verkopen.
Sociale media en advertentiesInformatie die op zich klopt, maar uit haar verband is gehaald om iemand te beschadigen. Denk aan een oude foto bij een nieuw verhaal.
Beeld in feedsVooraf leren hoe een manipulatietruc werkt, zodat je hem herkent voordat je hem tegenkomt.
Lessen en mentorurenEen nieuw tabblad openen en opzoeken wat anderen over de bron schrijven, in plaats van op de site zelf blijven. Kost vijf minuten.
BrowserBeeld, geluid of video die met AI is gemaakt of bewerkt zodat het echt lijkt.
Video's en spraakberichtenIemand die op eigen titel nieuws brengt op sociale media, zonder redactie die meekijkt.
TikTok en YouTubeHet idee dat belangrijk nieuws je vanzelf wel bereikt via je feed, dus dat je zelf niets hoeft op te zoeken.
Feeds en tijdlijnenDeze staat niet bij de acht hierboven. Zoek hem op in het volledige emoji-woordenboek, daar staan 900 termen en emoji.
termen en emoji in het woordenboek, waarvan 67 bij dit thema horen. Zoek een emoji op, of blader per categorie.
Per rol, in volgorde.
Ouder
- Vraag eerst hoe het bericht je kind laat voelen, niet of het klopt.
- Vraag waar je kind het gezien heeft en kijk samen mee.
- Open samen een nieuw tabblad en zoek op de maker of de bron.
- Leg de truc uit die gebruikt wordt, niet alleen dat het bericht fout is.
- Laat zien dat je zelf ook checkt. Voorbeeldgedrag doet de helft van het werk.
School
- Voer eerst een rustig gesprek met de leerling die deelde, zonder berisping.
- Doe lateraal lezen klassikaal voor en laat leerlingen het daarna zelf oefenen.
- Laat leerlingen zelf een nepbericht maken en uitleggen waarom het werkt.
- Maak een deepfake-protocol voordat je het nodig hebt en oefen het jaarlijks.
- Toets of leerlingen een bron echt kunnen checken, ga niet af op wat ze zeggen te kunnen.
Gemeente
- Breng in kaart welke scholen nu al mediawijsheid aanbieden en welke niet.
- Financier meerjarig, geen losse gastlessen. Eenmalige acties werken aantoonbaar niet.
- Zet mediawijsheid ook in bibliotheken en jongerenwerk, zodat je jongeren buiten school bereikt.
- Koppel dit aan de lokale aanpak radicalisering en de zorg-veiligheidstafel.
- Bereik ouders via consultatiebureau, sportclub en gemeentekrant, niet alleen via school.
Professional
- Vraag standaard: waar haal je je informatie vandaan?
- Vraag door op gevoel. Achter een claim zit vaak een zorg of een angst.
- Vraag welke kanalen en makers iemand volgt, niet alleen hoe het op school gaat.
- Verwijs naar mediawijsheid-aanbod en naar de school van het kind.
- Overleg bij zorgen over isolement en extreme content met gemeente en wijkagent.
Hoe dit thema samenhangt met andere thema's.
- gaat vaak over in
Desinformatie is vaak het instapkanaal, geen eindstation. Wie steeds verder in één verhaal zakt, komt makkelijk terecht bij online radicalisering.
- gebeurt met behulp van
Nepbeeld en nepstemmen worden met gewone apps gemaakt. Zie AI-gebruik door kinderen voor hoe kinderen die tools zelf gebruiken.
- wordt verward met
Een nepwinactie of een nepwebshop is oplichting, geen desinformatie. Het herkennen lijkt op elkaar, de route erna niet. Zie online fraude en oplichting.
- vergroot het risico op
Verdraaide verhalen over een groep mensen zijn vaak de opmaat naar online haat en discriminatie in de klas of in de game-chat.
- is het kader voor
De regels over het labelen van AI-beeld en het aanpakken van nepnaaktbeeld staan bij deepfakes en wetgeving. Dat is ook het kader waarop je je bij een incident beroept.
Wat de wet regelt.
Bij nepnieuws is het strafrecht meestal niet het kader. Het gaat vooral om Europese regels die platforms verplichten om illegale inhoud aan te pakken en om AI-content te labelen. Alleen als een bericht een concrete persoon beschadigt, komt het strafrecht in beeld.
| Artikel | Wat het verbiedt | Maximum |
|---|---|---|
| Digitaledienstenverordening (DSA), artikel 16 en 22 | Platforms moeten een meldpunt hebben voor illegale inhoud. Meldingen van een erkende betrouwbare flagger krijgen voorrang. Offlimits is de eerste Nederlandse betrouwbare flagger. | Volledig van toepassing sinds 17 februari 2024 |
| Digitaledienstenverordening (DSA), artikel 34 en 35 | Zeer grote platforms met meer dan 45 miljoen EU-gebruikers moeten hun risico's beoordelen, ook het risico op desinformatie, en maatregelen nemen. | Boete tot 6% van de wereldwijde jaaromzet |
| EU AI-verordening, artikel 50 (labelplicht) | AI-gemaakte of bewerkte beelden, video en audio moeten zichtbaar en machineleesbaar worden gelabeld. Je moet ook horen dat je met een AI praat en niet met een mens. Dit is de labelplicht, niet het verbod op nudify-tools. | Labelplicht geldt sinds 2 augustus 2026, boete tot 15 miljoen euro of 3% omzet |
| EU AI-verordening, verbod op nudify-tools | Via de AI Omnibus is een apart verbod toegevoegd op AI-systemen die zonder toestemming seksueel beeld of misbruikmateriaal maken. Dit staat los van de labelplicht uit artikel 50. | Verbod geldt vanaf 2 december 2026 |
| Mediawet 2008, hoofdstuk 3a | Videoplatformdiensten moeten minderjarigen beschermen tegen schadelijke inhoud en reclame herkenbaar maken. Het Commissariaat voor de Media houdt toezicht. | Van kracht sinds 1 november 2020 |
| Artikel 261 Wetboek van Strafrecht (smaad) | Als een nepbericht een concrete persoon beschuldigt van iets en het duidelijk bedoeld is om dat rond te bazuinen, kan dat smaad zijn. | Maximaal 6 maanden cel, bij smaadschrift 1 jaar |
Alle artikelen komen uit het Wetboek van Strafrecht, geldende versie. Zoek een artikel op in het CyberWetgevingRegister.
Uit de praktijkEén anonieme casus.
Groep 8 leert lateraal lezen na nepvideo
Situatie
Een leerling van 11 deelt in de klasapp een filmpje waarin een man in een witte jas stellig beweert dat een bepaald poeder je afweer repareert en dat dokters dat verzwijgen. Een klasgenoot schrikt ervan en zijn ouders bellen de school. De leerling die deelde snapt niet wat zij fout deed: het stond op TikTok en de man leek slim. Bij een rondvraag blijkt dat zes van de 28 leerlingen het filmpje al voorbij hadden zien komen in hun eigen feed. De video ging op dat moment al vier dagen rond zonder dat iemand aan de bel trok.
Wat er gedaan is
De docent koos niet voor een berisping maar vroeg de leerling eerst hoe het filmpje haar liet voelen. Daarna openden ze samen een nieuw tabblad, zochten op de naam van de man in de witte jas en zagen dat hij geen arts was maar een verkoper met een eigen webshop.
Hoe liep het af? De leerling plaatste zelf een rectificatie in de klasapp en werd klasambassadeur mediawijsheid. De docent legde de driedeling verzonnen, verdraaid en verkocht uit aan de hele klas, en de mediacoach van de stichting zette de les vast in het curriculum voor alle groepen 7 en 8. Wat de school achteraf het meest bezighield, was niet het filmpje zelf maar die vier dagen stilte. De casuïstiekbank staat achter de inlog en bevat 129 cases over 43 thema's.
Verder lezen op deze site.
- 01Je kind maakt huiswerk met AI: en dan?Bijna 90% van de scholieren gebruikt AI voor school. Zo help je je kind AI slim en veilig te gebruiken, zon...
- 02Nepnieuws kinderen: 7 stappen voor ouders in 2026Hoe leer je je kind nepnieuws herkennen in een feed vol AI en algoritmes? 7 concrete stappen voor ouders op...
- 03Ken Jij De Geheime Taal Van Je Kind?Ken jij KYS, unalive of plugging? Bekijk 500+ codes, slangwoorden en emoji die tieners gebruiken, met uitle...
- 04Emoji Realiteitscheck voor ouders 2025Van 🍆 tot 💀: veel emoji's hebben een dubbele betekenis. Ontdek wat jouw kind écht bedoelt met deze complete...
Van cijfer naar onderbouwd voorstel.
Dit zijn acht cijfers over één thema. Wij hebben ze voor alle 46.
Voor elk thema de volledige cijferset met bron, jaartal en meetmethode, elk kwartaal opnieuw nagelopen. Plus de doorvertaling naar wat jij ermee doet: een raadsvoorstel, een beleidsplan, een subsidieaanvraag, een lesprogramma of een artikel dat de cijfers goed citeert.
Voor nepnieuws en desinformatie ligt dit klaar, allemaal in te vullen en direct te gebruiken:
- Factsheet nepnieuws en desinformatie (pdf, 2 pagina's)
- Signaleringskaart A5 voor in de teamkamer (pdf)
- Incidentplan met het stappenplan van 7 stappen (pdf)
- Implementatie-checklist voor school of gemeente (pdf)
- Gespreksgids met drie scenario's (Word)
- Beleidstemplate voor het schoolveiligheidsplan (Word)
- Voorbeeldbrieven voor ouders, medewerkers en de raad (Word)
Je hoeft dit niet alleen op te lossen.
Bel of chat, ook als je twijfelt
Gaat het om nep of bewerkt naaktbeeld van een kind, meld het dan bij het meldpunt van Offlimits via meldpunt.offlimits.nl en bel de hulplijn van Offlimits op 0800-0033.
- De hulplijn van Offlimits
- 0800-0033, hulplijn.offlimits.nl
Maandag tot donderdag 07.00 tot 23.00 uur, vrijdag 09.00 tot 17.00 uur, zondag 10.00 tot 18.00 uur. - Het meldpunt van Offlimits
- meldpunt.offlimits.nl
Voor het laten verwijderen van beeldmateriaal. - De preventielijn van Offlimits
- 0800-266 64 36
Voor wie zich zorgen maakt over eigen gedachten of gedrag. - 113 Zelfmoordpreventie
- 113 of 0800-0113, dag en nacht
Bij gedachten aan zelfdoding, ook als je je zorgen maakt om iemand anders.
Bronnen
- CBS, 7 op de 10 twijfelen aan waarheid online informatie, 4 december 2025. cbs.nl
- Commissariaat voor de Media, Digital News Report Nederland 2026, 16 juni 2026. cvdm.nl
- Ofcom, Children and parents: media use and attitudes report 2026, 21 mei 2026. ofcom.org.uk
- Inspectie van het Onderwijs, Peil.Digitale geletterdheid einde basisonderwijs, 15 maart 2024. onderwijsinspectie.nl
- Offlimits, jaarcijfers 2025, 28 april 2026. offlimits.nl
- Biddlestone e.a., Video inoculation against election misinformation across 12 EU nations, Communications Psychology, 17 maart 2026. nature.com
- Europese Commissie, Safer and more transparent AI, 2 augustus 2026. commission.europa.eu
- NCTV, Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland, 30 juni 2026. nctv.nl