1.6 Online haat, nepnieuws en influencers
Wat je kind ziet, bepaalt wat je kind gelooft. En wie eraan verdient, zie je niet.
Drie krachten in dezelfde feed: haat die normaal begint te voelen, nieuws dat geen nieuws is en vrienden die eigenlijk verkopers zijn. Deze les laat zien hoe ze werken, hoe je de signalen herkent en wat jij kunt doen.
Je kind zoekt het niet op. Het wordt bezorgd.
78% van de 16-24-jarigen gebruikt social media als nieuwsbron en 65% opent na het wakker worden als eerste een social-app (CvdM/Ipsos I&O, 2024). Geen redactie die kiest wat belangrijk is, maar een algoritme dat kiest wat vasthoudt. Haat, nepnieuws en reclame liften daarop mee. Dat is niet de schuld van je kind, en ook niet van jou. Maar je kunt er wel iets aan doen.
Bron: Commissariaat voor de Media / Ipsos I&O, 2024.
Het account likete niets en zocht niets. Na 2 tot 3 uur scrollen bestond meer dan 75% van de aanbevelingen uit vrouwonvriendelijke video’s (Dublin City University, 2024). Op testaccounts van 13-jarige meisjes verscheen binnen een uur sombere en suïcide-gerelateerde content (Amnesty International, 2025). Het algoritme kiest, niet je kind.
Het groepsgesprek van kwart over negen.
Vier berichten, drie mechanismen: een verzonnen feit van een nep-expert, wantrouwen richting echte media en een verkooppraatje vermomd als tip. In deze les pakken we ze alle drie uit.
Haat tegen groepen, aangejaagd door het algoritme.
- 1Wat het is. Kwetsende of bedreigende berichten over mensen vanwege afkomst, geloof, huidskleur, gender of seksuele oriëntatie. Van “grappen” in de groepsapp tot bedreiging, doxing (adres online zetten) en nepnaaktbeelden. Anders dan cyberpesten (les 1.4): het richt zich op wie je bent.
- 2Hoe vaak. 81% van de jongeren van 16-24 ziet regelmatig online haat over afkomst (KIS, 2024). 4% van de Nederlanders vanaf 15 jaar ervaarde online discriminatie, een verdubbeling sinds 2022 (CBS, 2025).
- 3Waarom kinderen meedoen. Status in de groep: hoe extremer, hoe hoger je aanzien. Anonieme expose-accounts maken meedoen makkelijk. 9,3% van de jongeren verspreidt zelf weleens online haat (KIS, 2024), vaak zonder te weten dat het strafbaar is.
- 4Het is strafbaar. Groepsbelediging (art. 137c Sr), doxing (art. 285d Sr, sinds 1 januari 2024) en seksuele deepfakes van minderjarigen (art. 254ba Sr, sinds 1 juli 2024, maximaal 4 jaar).
Bronnen: KIS, 2024; CBS, 2025; Wetboek van Strafrecht.
Haat komt zelden bij iedereen even hard binnen.
Ook moslimjongeren (27%), joodse jongeren (23%) en jongeren met Marokkaanse of Surinaamse wortels (rond 33%) voelen zich veel vaker gediscrimineerd (CBS, 2024). En jongens zijn vaker het doelwit van de manosfeer: ongeveer 1.000 van de 4.000 ondervraagde Nederlandse jongens is het deels of helemaal eens met Andrew Tate (NOS, 2022-2024). Belangrijk om te weten: slechts 1 op de 10 slachtoffers meldt het ergens (CBS, 2024). Het gesprek thuis is dus vaak de enige plek waar het naar boven komt.
En hier wringt het: 94% van de jongeren vertrouwt het nieuws dat via de feed binnenkomt en maar 8% zegt moeite te hebben met het verschil tussen echt en nep (CvdM/Ipsos I&O, 2024). Ondertussen herkent slechts 10% van de kinderen in groep 8 een onbetrouwbaar bericht (Inspectie van het Onderwijs, 2024). Je kind dénkt dus dat het nepnieuws herkent. De cijfers zeggen iets anders. Dat geldt trouwens ook voor volwassenen.
Verzonnen, verdraaid of verkocht.
- 1Verzonnen. Helemaal bedacht of door AI gemaakt. De “wetenschapper” uit de groepsapp? In werkelijkheid een influencer die olie-aandelen promootte. AI maakt dit massaal en goedkoop: meldingen van AI-naaktbeelden bij Offlimits stegen van 26 (2023) naar 150 (2024), een verzesvoudiging (Offlimits, 2025).
- 2Verdraaid. Echte feiten in een verkeerde context. Werkt via emotie (woede, angst, verontwaardiging), niet via feiten. Daarom deelt iedereen het door, ook volwassenen in de familie-app.
- 3Verkocht. Reclame of clickbait vermomd als nieuws. Newsfluencers voelen voor jongeren betrouwbaarder dan het journaal, juist omdat ze persoonlijk en herkenbaar zijn. Binnen weken kan één persoon hét nieuwskanaal van je kind worden.
- 4De snelkookpan. Wie hierin wegglijdt, glijdt snel: radicalisering versnelde van maanden naar weken of zelfs dagen, en de jongste terreurverdachte in de EU is 12 jaar (NCTV, 2025). Eenzaamheid is daarbij de belangrijkste voorspeller, niet de politieke inhoud.
Bronnen: Offlimits via Villamedia, 2025; NCTV Dreigingsbeeld, 2025.
Lateraal lezen: niet dieper graven, maar ernaast kijken.
- 1Open samen een nieuw tabblad. Blijf niet hangen op de site of het account zelf, maar zoek wat ánderen over de bron schrijven. Dat is sneller en betrouwbaarder dan het hele verhaal uitpluizen.
- 2Zoek de persoon of bron op. Wat zegt Wikipedia over deze “expert”? Wat zeggen factcheckers als Nieuwscheckers, Pointer of Isdatechtzo.nl?
- 3Check het beeld. Foto of video die te heftig lijkt om waar te zijn? Zoek omgekeerd via Google Afbeeldingen. Vanaf 2 augustus 2026 moet AI-content in de EU verplicht gelabeld zijn (EU AI Act), maar vertrouw daar nog niet op.
- 4Eerst de emotie, dan de feiten. Vraag “wat doet dit bericht met je?” voordat je vraagt “klopt dit wel?”. Nepnieuws mikt op gevoel; wie meteen met feiten komt, verliest het gesprek voordat het begint.
Vooraf oefenen werkt beter dan achteraf corrigeren: het spel Bad News leert spelers manipulatietrucs herkennen, met meetbaar effect na één sessie (Roozenbeek & Van der Linden, Nature, 2019). Speel het samen, het is gratis.
Voor jou een vreemde. Voor je kind een vriend.
- 1De parasociale relatie. Een eenzijdige band die als echte vriendschap voelt: de influencer kent je kind niet, maar je kind voelt zich gezien. 63% van de tieners met zo’n sterke band kijkt liever naar influencers dan naar tv (Diaz e.a., JAACAP, 2026). Een producttip voelt dan als een tip van een vriend.
- 2Reclame zit overal. Maar 2,5% van de populaire Nederlandse YouTube-video’s voor kinderen is merkvrij; gemiddeld zitten er 8,93 merken in één video (Opree e.a., 2026). En 67% van de influencer-posts over ongezond eten heeft helemaal geen reclamevermelding (Consumentenbond/BEUC, 2025).
- 3Waarom “#ad” niet genoeg is. 79% van de kinderen van 8-12 herkent een sponsorvermelding, maar maar 48% begrijpt wat die betekent (CvdM/Universiteit Utrecht, 2024). Bij een sterke band denkt je kind: mijn vriend zou me nooit iets aansmeren.
- 4Soms is de vriend niet eens echt. 15% van de jongeren volgt een virtuele AI-influencer (SMI Barometer, 2025) en kinderen van 6-10 zien AI-gezichten aan voor echte mensen (Universiteit Toronto, 2025).
Bronnen: JAACAP, 2026; Journal of Children and Media, 2026; Consumentenbond/BEUC, 2025; CvdM, 2024.
De feed stuurt wat je kind koopt, eet en zelfs belegt.
Tweederde van de 16-19-jarigen die influencers volgen laat de eigen geldkeuzes erdoor beïnvloeden (Wijzer in geldzaken, 2024), terwijl aandelen en crypto die finfluencers aanraden gemiddeld 2% slechter presteren dan de beursindex (Universiteit Utrecht, 2025). Een waarschuwing vooraf beschermt nauwelijks: kinderen die een reclamewaarschuwing zagen, aten zelfs iets meer (Coates, 2019). En soms is het kind zelf het product: naar schatting 3.000 tot 4.000 Nederlandse kinderen werken als kidfluencer (Panteia, 2024). Van de 19 onderzochte kidfluencers van 7-12 jaar kregen er 18 seksueel getinte berichten (Van den Abeele e.a., 2025).
Niet alles in de feed is gif.
- 1De meeste kinderen redden zich. 26% van de tieners ervaart juist een positief effect van social media, 45% merkt er weinig van en 28% een negatief effect (Valkenburg e.a., 2025). Het hangt af van jóuw kind, niet alleen van de app.
- 2Influencers kunnen ook iets brengen. BookTok krijgt tieners aantoonbaar aan het lezen (Dera e.a., 2023), greenfluencers zetten aan tot klimaatactie (Knupfer e.a., 2023) en voor lhbtiq+ jongeren zijn influencers soms de enige rolmodellen.
- 3Jongeren corrigeren zichzelf. #deinfluencing, video’s over waarom je iets juist níet moet kopen, haalde in 2024 ruim 1,5 miljard views (Moir, 2025).
- 4Regels komen eraan. AI-content moet vanaf 2 augustus 2026 gelabeld zijn (EU AI Act) en er ligt een Nederlands wetsvoorstel voor strengere regels voor vlogfamilies (Rijksoverheid, 2025). Maar jouw gesprek thuis is sneller dan elke wet.
De vuistregel uit les 1.5 geldt ook hier: kijk naar het functioneren van je kind, niet naar de uren of de app.
Beoordeel zelf. Kies per situatie wat jij ziet.
Kijk steeds naar het patroon: één bron die heilig wordt, taal die verhardt, gedrag dat verandert. Beoordeel alle zes om verder te gaan.
Situatie 1 van 6
Vijf signalen dat de feed je kind stuurt.
- 1Eén bron wordt heilig. Alles komt van dezelfde influencer of hetzelfde kanaal, andere bronnen “liegen”. Het journaal wordt opeens stellig weggezet als nep.
- 2Stellige uitspraken zonder bron. “Dat is gewoon zo”, “iedereen weet dat”, met “ze” of “op TikTok” als enige onderbouwing. Ook “ChatGPT zegt het” als eindstation is een signaal (Reuters Digital News Report, 2025).
- 3De taal verandert. Denigrerende termen over groepen, manosfeer-jargon (“redpill”, “low value”) of geïmiteerde influencer-uitspraken. Blootstelling wordt internalisering.
- 4Koop- of eetgedrag verandert direct na content. Herhaalde koopdruk rond één influencer, maaltijden overslaan na fitnessvideo’s, geld in crypto via finfluencer-tips.
- 5Terugtrekken of verbergen. Vermijdt school of foto’s, verbergt zichtbare identiteit, schrikt van meldingen, vraagt “staat er iets vreemds over mij online?”.
Eén signaal zegt weinig, een combinatie wel. Zie je twee of meer signalen tegelijk: vraag door. En let extra op bij kinderen die ergens mee zitten of zich eenzaam voelen: dat is de opening waar haat, complotdenken en parasociale afhankelijkheid in springen.
Leg het mechanisme uit, niet alleen de feiten.
- 1Vraag wekelijks wat je kind zag, niet hoe lang. “Wat kwam er deze week voorbij op TikTok?” opent meer dan een schermtijd-discussie. En: “voel je je beter of slechter na het kijken?”
- 2Leg uit hoe de machine werkt. Het algoritme kiest (23 minuten tot haat-content), de influencer verdient (gemiddeld bijna 9 merken per video). Wie het verdienmodel snapt, kijkt anders. Dat werkt beter dan elke feitencheck achteraf.
- 3Check samen, in een nieuw tabblad. Lateraal lezen doe je sámen, niet vóór je kind. Eigenaarschap is leerwinst.
- 4Pak de telefoon niet af en kleineer niet. “Hoe kun je dáár nou in trappen” sluit het gesprek; je kind gaat het verbergen. Zeg liever: “iedereen kan hierin trappen, ik ook”. De regel die werkt: bij ons mag je alles vertellen zonder dat je telefoon wordt ingenomen.
Verbieden alleen werkt averechts: het verlegt het probleem naar plekken waar jij niet meekijkt.
En als jouw kind meedoet aan de haat?
Soms deelt of plaatst jouw kind zelf een kwetsende grap, een haatreactie of een meme over een groep. 9 op de 100 jongeren verspreidt weleens online haat (KIS, 2024), vaak zonder te weten dat het strafbaar is. Schrikken, maar ook dan blijf je de ouder, en het is op te lossen.
- 1Benoem het effect, niet het etiket. “Deze grap raakt een hele groep mensen” opent het gesprek; “je bent een racist” sluit het. Status in de groep is vaak de drijfveer, niet haat.
- 2Stop en herstel. Verwijderen, niet doorsturen, en waar het kan iets goedmaken. Niet meedoen is zelf ingrijpen.
- 3Het is strafbaar. Groepsbelediging (art. 137c), doxing (art. 285d) en seksuele deepfakes van minderjarigen (art. 254ba) zijn strafbaar, ook voor minderjarigen. Via Halt volgt een leerstraf zonder strafblad.
- 4Leg het mechanisme uit en haal hulp. Praat over hoe het algoritme verhardt en de groep opjut. Twijfel je? De preventielijn van Offlimits (0800-266 64 36) en de school denken mee.
Je hoeft dit niet alleen op te lossen.
- meldpunt van Offlimits · meldpunt.offlimits.nl (haatcontent, nepnaaktbeelden en deepfakes laten verwijderen)
- preventielijn van Offlimits · 0800-266 64 36
- Discriminatie.nl · melden van online discriminatie, ook kindvriendelijk
- Politie · 0900-8844 (aangifte bij bedreiging, doxing of een deepfake)
- Fraudehelpdesk · 0900-8400 (bij geldverlies door nep-aanbiedingen of finfluencers)
- De Kindertelefoon · 0800-0432 (gratis en anoniem, voor je kind zelf)
- 113 Zelfmoordpreventie · 113 of 0800-0113 (gratis, 24/7)
- 01De feed is gebouwd om vast te houden, niet om te informeren. Het algoritme kiest wat je kind ziet (binnen 23 minuten richting haat-content) en bij influencer-content kijkt er bijna altijd een verkoper mee.
- 02Let op het patroon, niet op het incident: één bron die heilig wordt, taal die verhardt, koop- of eetgedrag dat verandert, identiteit die verstopt wordt. Twee of meer signalen tegelijk: vraag door.
- 03Wees gesprekspartner: vraag wat je kind ziet, leg het verdienmodel en het algoritme uit en check samen in een nieuw tabblad. Twijfel je? Bel gratis de hulplijn van Offlimits (020-261 52 75).
- 23 min tot vrouwonvriendelijke content op leeg jongensaccount; meer dan 75% van de aanbevelingen misogyn na 2-3 uur. Dublin City University, 2024.
- Binnen een uur sombere en suïcide-gerelateerde content op testaccounts 13-jarige meisjes. Amnesty International, 2025.
- 78% van 16-24-jarigen gebruikt social media als nieuwsbron; 65% opent eerst een social-app; 94% vertrouwt het nieuws in de feed; 8% zegt moeite te hebben met echt/nep. Commissariaat voor de Media / Ipsos I&O, 2024.
- 70% van 15-35-jarigen ziet wekelijks nepnieuws, 20% dagelijks; 43% kocht weleens via een influencer. Het Grote Jongerenonderzoek (Wayne Parker Kent/Mediahuis), 2025.
- 10% van groep 8 herkent onbetrouwbare berichten. Inspectie van het Onderwijs, Peil.Digitale geletterdheid, 2024.
- 81% van jongeren 16-24 ziet regelmatig online haat over afkomst; 9,3% verspreidt zelf weleens online haat. Kennisplatform Inclusief Samenleven (KIS), 2024.
- 4% van Nederlanders 15+ ervaarde online discriminatie, verdubbeling sinds 2022; 1 op 10 slachtoffers meldt. CBS, 2025.
- 40% non-binaire jongeren gediscrimineerd; moslimjongeren 27%, joodse jongeren 23%, jongeren met Marokkaanse/Surinaamse wortels rond 33%. CBS, 2024.
- 48% lhb-jongeren psychische klachten (vs 18%); 1 op 5 transgender jongeren deed een suïcidepoging. Movisie, 2024.
- Circa 1.000 van 4.000 ondervraagde NL-jongens deels of helemaal eens met Andrew Tate. NOS, 2022-2024.
- Doxing strafbaar (art. 285d Sr, 1 januari 2024); seksuele deepfakes minderjarigen (art. 254ba Sr, 1 juli 2024); groepsbelediging (art. 137c Sr). Wetboek van Strafrecht.
- Meldingen AI-naaktbeelden van 26 (2023) naar 150 (2024); 98% van deepfakes is pornografisch, 99% van slachtoffers vrouw of meisje. Offlimits via Villamedia, 2025.
- Radicalisering versneld van maanden naar weken tot dagen; jongste EU-terreurverdachte 12 jaar; eenzaamheid als belangrijkste voorspeller. NCTV Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland, 2025.
- Prebunking via het spel Bad News verbetert herkenning van manipulatietechnieken na één sessie. Roozenbeek & Van der Linden, Nature Humanities & Social Sciences Communications, 2019.
- 63% van adolescenten met sterke parasociale relatie kijkt liever naar influencers dan tv. Diaz, Leong e.a., JAACAP, 2026.
- 2,5% van populaire NL YouTube-video’s voor kinderen merkvrij; gemiddeld 8,93 merken per video. Opree e.a., Journal of Children and Media, 2026.
- 79% van kinderen 8-12 herkent een sponsorvermelding, 48% begrijpt de commerciële bedoeling. Commissariaat voor de Media / Universiteit Utrecht, 2024.
- 67% van influencer-posts over ongezond voedsel zonder reclamevermelding. Consumentenbond/BEUC, 2025.
- Kinderen 9-11 aten 448 kcal na snack-influencer vs 357 kcal; reclamewaarschuwing beschermde niet. Coates e.a., Pediatrics, 2019.
- Tweederde van 16-19-jarigen die influencers volgen laat geldkeuzes beïnvloeden; 29% verliest geld via finfluencer-tips. Wijzer in geldzaken, 2024.
- Door finfluencers aanbevolen aandelen/crypto presteren gemiddeld 2% slechter dan de index. Gerritsen, De Regt & Coban, Universiteit Utrecht, 2025.
- 15% van jongeren volgt een virtuele influencer; 47% kent het concept. SMI Barometer, 2025. Kinderen 6-10 zien AI-gezichten aan voor echt. Universiteit Toronto, 2025.
- 3.000-4.000 NL-kinderen actief als kidfluencer. Panteia, 2024. 18 van 19 onderzochte kidfluencers (7-12) kreeg seksueel getinte berichten. Van den Abeele e.a., New Media & Society, 2025.
- 26% positief / 45% verwaarloosbaar / 28% negatief effect van social media op welzijn. Valkenburg e.a., umbrella review, 2025.
- BookTok verhoogt leesmotivatie. Dera e.a., 2023. Greenfluencers stimuleren klimaatactie. Knupfer e.a., 2023. #deinfluencing 1,5 miljard views. Moir, 2025.
- Fitness- en beauty-influencer-beelden verlagen lichaamstevredenheid (12 interventiestudies). Powell & Pring, Social Science & Medicine, 2024.
- AI-content verplicht gelabeld per 2 augustus 2026 (EU AI Act art. 50); strengere regels vlogfamilies in voorbereiding. EU / Rijksoverheid, 2025.
Cijfers met bron en jaar uit de CyberBurger Kennisbank 2.0. Laatst bijgewerkt Q2 2026.
Je kent nu de drie krachten in de feed. En je weet wat je kunt vragen.
In de volgende les: geld en spelen. Lootboxes, in-app aankopen en wat dat “gratis” spelletje nou echt kost.